Zaman yazarı Kadir Dikbaş, beş Türk cumhuriyetinin bağımsızlıktan bugüne geldiği noktayı yazdı. Dikbaş’ın “20 yılda nereden nereye…” başlıklı yazısı:
Sovyet rejiminin yıkılışından bu yana tam 20 yıl geçti. SSCB enkazından doğan Orta Asya’daki beş Türk cumhuriyeti de bağımsızlıklarının 20. yılını kutladı bu sene.
Her biri için siyasî ve ekonomik zorluklarla geçen bu dönemde, şüphesiz önemli başarılar kaydedildi.
Bazı cumhuriyetlerde, siyasî alanda ve demokratik süreçte halen devam eden sıkıntılar olmakla birlikte, özellikle ekonomik alanda önemli mesafeler alındı.
Uluslararası pek çok şirket, bu ülkelerde büyük yatırımlara girişti. Türkiye’den de gerek küçük ve orta ölçekli olsun, gerekse büyük ölçekli olsun, çok sayıda şirket bu ülkelerin yeniden yapılanmalarında büyük rol üstlendiler. Başta müteahhitlik ve eğitim hizmetleri olmak üzere, hemen her alanda bu ülkelerin beşerî ve maddî altyapısının gelişmesinde önemli projelere imza attılar, atmaya da devam ediyorlar.
Bağımsızlığın ilk yıllarına ait sağlıklı veriler bulmak zor, ancak şurası bir gerçek ki, ilk yıllarda büyümeden ziyade küçülme yaşandı. Çünkü SSCB’den bağımsızlığını ilan etmiş hemen her ülke, ilk beş seneyi enkaz kaldırmakla ve iç istikrarı sağlamakla meşgul oldu. Ve önemli ölçüde daralma yaşandı ekonomilerde. Fakat sonraki yıllarda yukarı seyir başladı.
Ulaşabildiğimiz verilere göre, mesela, 1993′te 11,4 milyar dolarlık ekonomik büyüklüğe sahip olan Kazakistan, 2010′da 148 milyar dolarlık büyüklüğe ulaştı. Ve bağımsızlığın ilk yıllarında 700 dolar seviyesinde gezinen kişi başına milli geliri de geçen yıl 9 bin doların üzerine çıkardı. 148 milyar dolarlık büyüklükle Kazakistan, Çin ve Rusya’dan sonra Merkezi Asya’nın en büyük ekonomisi. Azerbaycan’da da benzeri, hatta daha ötesi bir durum söz konusu. 1993′te 179 dolar olan kişi başına milli gelir 2010′da 5.700 doları geçmiş bulunuyor.
Daha sağlıklı verilerin oluştuğu son 10 yıla baktığımızda da, görüyoruz ki, 11 BDT üyesi ülke arasında en büyük sıçramayı gerçekleştiren ülkeler, Türk cumhuriyetleri. Sıralamaya bakacak olursak, 10 yılda ekonomisini dörde katlayan Azerbaycan ilk sırada yer alıyor. BDT İstatistik Komitesi’nin verilerine göre, 2001′i 100 kabul eden endekste, Azerbaycan ekonomisi 2010′da 403′lük büyüklüğe ulaşmış. Azerbaycan’dan sonra ikinci sırada yer alan Kazakistan ise 2008 küresel kriz öncesinde yaşadığı sıkıntılara rağmen, aynı dönemde ekonomisini ikiye katlamış. Bu ülke için de endeks değeri 100′den 221′e yükselmiş.
Kazakistan’ı az bir farkla Tacikistan, Ermenistan, Belarus ve Özbekistan takip ediyor. Ekonomisini en az genişletense, siyasî açıdan ciddi sıkıntılar yaşayan ama son dönemde istikrarı tesis etmeyi başaran Kırgızistan. Buna rağmen, son 10 yılda yüzde 48′lik büyüme oranını yakalamış. BDT ortalaması yüzde 67, Rusya’nın kaydettiği büyüme ise yüzde 59.
Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan’ın sağladığı ekonomik gelişmede, bağımsızlık sonrasında hızla harekete geçirilen enerji kaynaklarının rolü büyük. Bu, kısmen Özbekistan için de geçerli. Fakat diğer sektörlerdeki gelişmeler de dikkat çekici.
Oransal büyümelere baktığımızda da, özellikle bu yıl BDT içinde Türkmenistan’ın öne çıktığını görüyoruz. Yılın ilk dokuz ayındaki büyüme oranı yüzde 14,6. Bu, Çin ve Türkiye’nin büyüme oranından da yüksek bir oran. Yani, dünya büyüme rekoru, uluslararası ajansların geçtiği gibi Çin’de değil Türkmenistan’daymış.
Her gün Avrupa’dan ve ABD’den bir başka olumsuz haberin dünyaya yayıldığına şahit oluyoruz. Eğer Orta Asya Türk cumhuriyetleri, ekonomik alanda kaydettiği gelişmeyi, bir bütünlük içinde demokraside de gerçekleştirebilirse, bölge yakın bir gelecekte bambaşka bir şekle bürünebilir, sadece yükselen Doğu’nun değil dünya dengelerinin vazgeçilmez parçası ve ortağı haline gelebilir.
Alıntı: Kadir Dikbaş / Zaman 2011-12-30 .
